Lekkere koffie, hier in Amersfoort. Max Havelaar?
‘Ja, maar die koffie hebben we hier al heel lang.’

Lang voordat jij begon met duurzaam inkopen, bedoel je.
‘Ja. Ik ben eind 2006 gestart als centrale inkoopcoördinator. Een jaar later zijn we echt werk gaan maken van duurzaam inkopen. Onze raad heeft beslist dat in 2011 honderd procent van onze inkoop duurzaam moet zijn. Daarmee lopen we vier jaar voor op veel andere gemeenten.’

Je kwam van Campina. Vanwaar de overstap naar een gemeente?
‘Na de geboorte van mijn derde kind begon de reistijd me op te breken.’

Hier hoor je te zeggen dat je genoeg toetjes had verkocht en maatschappelijk relevanter werk wilde.
‘Dat besef kwam later pas. Mijn drijfveer is inmiddels dat ik ons geld, dus eigenlijk het geld van de burger, zo duurzaam mogelijk wil besteden.’

Hoe moeilijk is dat?
‘In deze functie moet je mensen kunnen inspireren om duurzaam in te gaan kopen. Want de inkoop is hier, net als in veel andere gemeenten, gedecentraliseerd. Wij hebben vijfentachtig taakbeheerders die de declaraties van negenhonderdvijftig medewerkers mogen tekenen: in feite hebben we dus negenhonderdvijftig inkopers. Die moet je inspireren. Want als je regels gaat opleggen weet je zeker dat mensen er omheen gaan.’

Hoe inspireer je de mensen dan?
‘Senternovem heeft goede criteria opgesteld voor duurzaam inkopen. Bij het inkopen van drukwerk kan je bijvoorbeeld letten op het gebruik van chemische middelen bij het drukproces. Maar die regels staan in documenten van ieder zo’n zestien pagina’s. Als je iedereen gewoon naar die documenten verwijst, is de kans groot dat mensen zeggen: “toedeledokie met je duurzaam inkopen.” We hebben de criteria daarom samengevat op ons intranet.
‘Verder organiseer ik bijvoorbeeld inspiratie-bijeenkomsten met de grote budgethouders binnen de gemeente, en zijn we het DUIK-project (Duurzaam InKopen) gestart. Deelnemers hebben bijvoorbeeld een snorkel en flippers op hun kamer hangen, en in de lift wil ik een DUIK-meter met namen gaan hangen: dankzij deze projectmanagers of inkoop-adviseurs is onze inkoop straks nóg duurzamer.’

Werkt het?
‘Ons totale inkoopvolume is zo’n honderdzestig miljoen euro per jaar. In 2006 was drieëntwintig procent daarvan duurzaam, in 2008 zo’n veertig procent. En over 2009 komen we rond de achtenzestig procent uit.’

Hoe weet je dat zo precies?
‘Doordat ik elk jaar een extern bureau inhuur om een groot aantal budgethouders te interviewen over hun inkoop. Dat kost wat geld, maar dan weet ik wel precies hoe het zit. Het college en de gemeenteraad willen het ook graag weten. Want zelfs in deze tijd van recessie wil Amersfoort duurzaam inkopen.’

Maar het instinct van de inkoper is toch: zo goedkoop mogelijk?
‘Ja, dat is moeilijk te veranderen.’

In welke sector is dat het sterkst?
‘In de grond-, weg- en waterbouw wordt traditioneel gegund op laagste prijs. Kwaliteit of duurzaamheid spelen nauwelijks een rol.’

Hoe verander je dat?
‘Door duurzaamheidseisen en -wensen op te nemen in het bouwbestek. Maar dan moet je wel uitkijken dat je niet naar een bepaalde aannemer toeschrijft. Je kunt bijvoorbeeld niet eisen dat er voor de aanleg van een bepaalde weg duurzaam asfalt wordt gebruikt. Want niet elke aannemer kan dat leveren, en dat is dus in strijd met de aanbestedingsregels. Je kunt beter bepalen dat bij gebruik van duurzaam asfalt de totale prijs – zeg – veertigduizend euro hoger mag zijn dan die van een concurrent die traditioneel asfalt gebruikt.’

Staan ze in die harde sector van de gemeente echt open voor je adviezen?
‘We gaan hier een nieuw plein aanleggen met natuursteen. Maar die stenen komen uit China, dus bij de productie kan sprake zijn van kinderarbeid. De budgethouder vertelt dat het gebruik van andere stenen drie ton extra kost, en stelt voor om samen naar zijn sectordirecteur te gaan. Ik had anderhalf uur ingepland, want het zou vast een harde dobber worden. Die directeur vraagt meteen: “wat wil je nou eigenlijk?” Ik zeg: “een plein zonder kinderarbeid.” Nou, dat wilde hij ook. Klaar.’

Maar wie heeft die drie ton dan betaald?
‘Zoveel bleek het helemaal niet te kosten – dat bedrag ben je alleen kwijt als je stenen uit België haalt in plaats van China. Maar de stenen blijven gewoon uit China komen, alleen eisen wij nu dat het bedrijf voldoet aan het Fair Stone keurmerk. Dat moet iemand ter plekke gaan controleren, maar dat kost slechts tienduizend euro.’

Vertel eens een succesverhaal over duurzame inkoop in Amersfoort.
‘De catering is echt een gaaf voorbeeld. Want dat is ook best wel spannend: mensen gaan buiten de deur lunchen als je opeens geen lekkere broodjes meer hebt in de kantine.’

Kleffe tofu-broodjes.
‘Precies, en dan heb je meteen iedereen de boodschap gegeven dat duurzaamheid vies is. Maar we hebben onlangs een nieuwe cateraar geselecteerd die honderd procent duurzaam werkt, en die ook de sfeer en de uitstraling heeft verbeterd. En het is loeidruk: er staan rijen.’

Welk product is heel moeilijk duurzaam in te kopen?
‘De versnippering is een probleem: alle secretaresses huren bijvoorbeeld vergaderzalen buiten de deur voor speciaal overleg. Maar zij vragen echt niet of elke aanbieder wel een Green Key-label heeft. Daarom wil ik dit jaar een raamcontract afsluiten met een aantal leveranciers. Als je bij hen een ruimte boekt, weet je zeker dat er duurzaam wordt vergaderd.
‘Verder zijn diensten moeilijk duurzaam in te kopen. Moet je vragen of een ingenieur van een it-bedrijf op de fiets komt? Dat is lastig te verkopen aan een budgethouder die een goed inhoudelijk advies wil. Al kun je bij de inkoop van diensten wel sociale criteria voor duurzaamheid hanteren. Je kunt bijvoorbeeld eisen dat een bedrijf moeite doet om mensen uit de bijstand aan het werk te krijgen. Bij de schoonmaak en de catering is dat al gelukt.’

Dat wijkt wel een beetje af van de gangbare definitie van ‘duurzaam’.
‘Ja, en dat is jammer. Want mensen uit de bijstand halen draagt ook bij aan een duurzamer samenleving, lijkt me. En het werkt echt. Bedrijven die wij inhuren, melden zich bij het Servicepunt Werk om te onderzoeken of ze mensen kunnen inzetten die een afstand hebben tot de arbeidsmarkt. Dat doen we zelf ook, als gemeentelijke werkgever. Dus waarom zouden we dat niet aan onze leveranciers kunnen vragen?’

En jullie controleren ook of die werkgevers daadwerkelijk mensen uit de kaartenbakken halen?
‘Nou, dat is wel een punt. Bij de schoonmaak zitten we er bovenop. Bij de catering gaat het gebeuren. Maar moet je bij een softwarebedrijf dat een kleine klus voor ons uitvoert, gaan controleren of ze daarbij mensen uit de bijstand inzetten? Ik denk van niet. Maar goed, zo’n wens zorgt er in elk geval voor dat mensen over dit soort zaken gaan nadenken.’

Heb je nog een tip voor andere gemeenten die duurzaam willen inkopen?
‘Je moet er tijd voor maken. Ik kan me als centrale coördinator helemaal met duurzame inkoop bezig houden, en dat is een goede positie. Als ik me rot zou moeten rennen om alle aanbestedingen te begeleiden, zou ik echt geen tijd hebben om inspiratie-sessies te organiseren.
‘En het college en de raad moeten er achter staan. Anders moet je een boodschap uitdragen waar niemand echt op zit te wachten. Dan kan je beter stoppen.’

Koop je privé ook duurzaam in?
‘Nou… bij de inzet van publiek geld ben ik wat fanatieker dan in mijn eigen huishouden. Op dienstreizen ga ik bijvoorbeeld toch nog vaak met mijn eigen auto. Dat krijg je als je op vaste tijden op het schoolplein in een dorp moet staan. Maar dan zie ik mijn baas wel eens grinniken: “zo zo, miss Duurzaamheid is weer met de auto.”’