Was het de aanzwellende kritiek op zijn halsstarrigheid? Was het de druk van de PvdA en de VVD in de Eerste Kamer? Deed het artikel van Joost Oranje over het onder de pet houden van een juridisch advies de emmer overlopen? Of waren het de uitlatingen van ex-bewindslieden uit de Verenigde Staten? Ongetwijfeld hebben deze ontwikkelingen een rol gespeeld, maar zij leiden niet tot een overtuigende verklaring voor de merkwaardige omslag bij de minister-president.

Ik kan geen betere verklaring bedenken dat Balkenende een parlementaire enquête toestaat, omdat hij anders een belangwekkende functie in Europa, op de korte of de lange termijn, misloopt. Europa kan geen functionaris gebruiken waar een politieke smet aan zit. Zeker niet als het over een kwestie gaat, waarover Europa tot op het bot verdeeld was.

Duitsland en Frankrijk, die in Europa nog altijd de dienst uitmaken, namen afstand van het Amerikaanse beleid rond Irak, terwijl Balkenende politieke steun gaf. Bovendien vereist het aan de macht komen van Obama dat Balkenende als hij in Europa nog iets wil, zichtbaar afscheid moet nemen van het beleid van Bush. Deze verklaring voor de draai van Balkenende kan nog verder worden uitgebreid.

Ik denk dat mevrouw Hamer (PvdA) in ruil voor een parlementaire enquête naar de oorlog in Irak – waarmee de schande van Beetsterzwaag voor de PvdA wordt uitgewist – de benoeming van Balkenende op Europees niveau zal steunen. Deze politieke deal betekent dat wij serieus rekening moeten houden met het vertrek van Balkenende en dat hij zal worden opgevolgd door Verhagen of Eurlings. Alleen deze politieke deal kan verklaren waarom Balkenende in één nacht van conservatief progressief werd. Een politicus die wil overleven voelt de tijdgeest aan.